Welke gemeenten willen in 2026 samen aan de slag met het uitdaagrecht? Met deze vraag is de gemeente Den Haag naar het Kennisnetwerk gekomen. De gedachte: "Als we samenwerken, hoeft niet ieder het wiel opnieuw uit te vinden". Den Haag wil met andere gemeenten o.a. een "basisovereenkomst uitdaagrecht" gaan opstellen. Een ander idee is het maken van spelregels over uitdaagrecht en inkoop. Een derde voorstel is om samen te werken aan een gesprekskader ("vragenlijst") om het juiste gesprek te kunnen voeren tussen gemeente en een potentieel uitdaagrecht-initiatief.

Interesse om mee te doen met het Kennisnetwerk en met de gemeente Den Haag? Mail naarDit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

Foto: Een van de uitdaagrecht-initiatieven in Den Haag is Spaarwaterveld. Buurtbewoners organiseren zelf culturele activiteiten en sportdagen om de sociale samenhang in de buurt te versterken.

De VNG (Vereniging van Nederlandse Gemeenten) heeft opdracht gegeven aan het Kennisnetwerk om een nieuwe publicatie te maken over het uitdaagrecht. Hierin komen praktijkvoorbeelden van het uitdaagrecht te staan. Ook wordt aangegeven hoe overheden in 2026 met het uitdaagrecht aan de slag kunnen en op welke wijze zij de samenleving kunnen informeren over dit recht. 

Begin 2026 is de publicatie digitaal beschikbaar. 

In 2026 moeten alle gemeenten, provincies en waterschappen het uitdaagrecht ingevoerd hebben. Daarom gaat begin 2026 weer een Leeratelier van start. Professionals van gemeenten, provincies en waterschappen leren daarin met en van elkaar over de toepassing van het uitdaagrecht. Ieder Leeratelier omvat drie digitale bijeenkomsten, met daarnaast persoonlijke begeleiding.

De data van de bijeenkomsten bepalen we in overleg met de deelnemers.

Ook meedoen aan dit Leeratelier? Meer informatie via Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

In een Leeratelier gaat het onder meer over:

- hoe je invulling geeft aan het uitdaagrecht bij je eigen organisatie.

- praktijkervaringen met het uitdaagrecht.

- ondersteunen bij de implementatie van het uitdaagrecht.

- uitdaagrecht opnemen in de participatieverordening.

Ieder Leeratelier kent een aanpak op maat om optimaal aan te sluiten op de behoeften van de deelnemers.

Samen met de "Groene Bondgenoten" organiseert het Kennisnetwerk hierover een webinar (15 -16 uur). Het webinar is voor iedereen die met zijn leefomgeving aan de slag wil.

Aanmelden: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

In de Groene Bondgenoten werken samen: Vogelbescherming Nederland, LandschappenNL, de Natuur- en Milieufederaties, IVN Natuureducatie, SoortenNL en Natuurvereniging KNNV.

Hoe maak je een participatieverordening waaraan ook burgers meewerken en een bijdrage leveren? Politici en ambtenaren van 10 waterschappen en gemeenten hebben deelgenomen aan dit webinar op 21 oktober j.l.. Aan de hand van concrete voorbeelden werd gediscussieerd over een vernieuwende aanpak om de participatieverordening een 'levend document' te laten zijn van burgers en bestuur samen. De conclusie was dat burgers een grotere rol kunnen spelen bij het maken van deze verordening.

In de participatieverordening worden ook de spelregels vastgelegd voor het uitdaagrecht. Iedere gemeente, provincie en waterschap moet in 2026 een actuele participatieverordening hebben. Meer informatie: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.. 

De NOS heeft een grote reportage gemaakt over het Uitdaagrecht. Nieuwslezer Winfried Baijens van de NOS benaderde het Kennisnetwerk om deze achtergrondreportage met elkaar te maken. Samen met initiatieven uit ons netwerk zijn we aan de slag gegaan en in de film van tien minuten komen diverse  initiatieven aan bod. De NOS reportage is hier te zien. 

Lokale en regionale groenorganisaties gaan het uitdaagrecht benutten om de openbare ruimte te vergroenen. Zij hebben zich aangemeld voor ondersteuning bij het Kennisnetwerk participatie en uitdaagrecht. Het Kennisnetwerk begeleidt deze initiatieven.

Het startsein voor meer groen in je buurt is gegeven in een interactieve bijeenkomst over uitdaagrecht en vergroening van de openbare ruimte in wijken en dorpen. Ruim 100 deelnemers waren bijeen om te brainstormen hoe het uitdaagrecht daarbij kan helpen.

De workshop van het Kennisnetwerk was georganiseerd op verzoek van landelijke, groene organisaties: Vogelbescherming, natuur- en milieufederaties, SoortenNL, LandschappenNL en IVN-natuureducatie. Deze organisaties willen bewonersinitiatieven en groene groepen ondersteunen bij nieuwe uitdaagrecht-initiatieven.

Meer informatie: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken. of Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken..

Gemeenten, waterschap en de provincie Flevoland hebben gezamenlijk een beleidsvoorstel voor het uitdaagrecht gemaakt. Ook bewonersinitiatieven en maatschappelijke organisaties hebben hieraan meegewerkt. De beleidstekst wordt nu voorgelegd aan de besturen van gemeenten, provincie en waterschap. 

Het is voor het eerst dat maatschappelijke initiatiefnemers en overheden samen werken aan het uitdaagrecht-beleid. In de provincie Flevoland zijn zes gemeenten en een waterschap. Samenwerken en kennis uitwisselen gebeurt al regelmatig in Flevoland. Voor het uitdaagrecht is een werkgroep van overheden ingesteld die met bewoners, woningbouwverenigingen en maatschappelijke organisaties aan de slag is gegaan. 

Het Kennisnetwerk ondersteunt de Flevolandse overheden bij het uitdaagrecht en bij samenwerking rond bewonersparticipatie.

Meer informatie: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.. 

Robert Riksten is gebiedsadviseur bij de gemeente Emmen en een van de deelnemers aan de Community of Practice (CoP) van het "Kennisnetwerk participatie en uitdaagrecht". "We komen in de community tot goede antwoorden en met praktische oplossingen op de vragen over bewonersparticipatie en uitdaagrecht die door de deelnemers worden ingebracht. Daarmee kunnen we verder."

Het Kennisnetwerk organiseerde in de afgelopen maanden twee CoP's over participatie/ uitdaagrecht. Deelnemers gingen met elkaars leervragen aan de slag en werkten samen aan antwoorden, onder deskundige begeleiding. De beoordeling van de CoP's is een 8. "Deze aanpak is interessant voor iedereen die bezig is met participatie."

Naast Emmen namen ambtenaren deel uit Den Bosch, Dronten, Lelystad, Meijerijstad, Gorinchem, Rijswijk, Goeree Overflakkee en Woerden. Meer informatie over de Communities of Practice: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.. 

Het Kennisnetwerk heeft begin november de evaluatie opgeleverd van de vernieuwende gebiedsgerichte aanpak voor natuurontwikkeling en agrarische structuurversterking in Friesland. Deze evaluatie is gemaakt voor de provincie Friesland, waterschap Friesland, LTO-Noord, Natuurmonumenten en andere maatschappelijke organisaties. In de evaluatie komen onder meer aan de orde: de resultaten in de afgelopen jaren, de beoordeling van de samenwerking bij natuurontwikkeling en de doelstellingen die met de nieuwe aanpak gerealiseerd moeten gaan worden. De stuurgroep van dit project heeft de evaluatie besproken en geaccordeerd.

Doel van deze gebiedsgerichte aanpak is om de natuurontwikkeling te versnellen t/m 2027, in combinatie met agrarische structuurversterking. Daarbij moeten agrariërs een grotere rol gaan spelen bij de natuurontwikkeling, naast de traditionele natuurorganisaties als Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer.

Het Kennisnetwerk Uitdaagrecht begeleidt gemeenten bij de invoering van het uitdaagrecht.. Gemeenten kunnen zich hiervoor aanmelden. Het eindresultaat is een praktische aanpak-op-maat voor iedere gemeente voor het uitdaagrecht.  Dit sluit nauw aan op nieuwe regelgeving rond participatie, zoals de nieuwe participatieverordening.

Zo heeft een werkgroep van raadsleden van de gemeente Westervoort de aanpak voor het uitdaagrecht ingevuld. En in de gemeente Velsen zijn raadsleden en inwoners samen aan de slag gegaan.

Meer informatie voor geïnteresseerde gemeenten: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

De gemeenten Aalsmeer en Rotterdam hebben heldere informatie op hun website over de toepassing van het Uitdaagrecht: hoe dien je een verzoek in, hoe krijg je nadere informatie en wat is de procedure voor de besluitvorming. Dat is de uitkomst van een vergelijking van gemeenten door de deelnemers tijdens het Leeratelier Participatie en Uitdaagrecht. 

Raadsleden, wethouders en ambtenaren van 8 gemeenten gingen in het Leeratelier aan de slag met o.a. de nieuwe participatieverordening, met participatie bij de Omgevingswet en met het Uitdaagrecht.

Een goede communicatie met de samenleving is nodig om bewoners de gelegenheid te geven hun inbreng te leveren. De basis is heldere en toegankelijke informatie op de websites van overheden. De websites van Aalsmeer en Rotterdam geven deze informatie over het Uitdaagrecht en nodigen uit om van dit recht gebruik te maken, aldus de deelnemers.

Het Uitdaagrecht kan een rol spelen bij de energietransitie. Energiecoöperaties en andere bewonersinitiatieven krijgen invloed om zo zelf vorm te geven aan deze transitie. Het maatschappelijke draagvlak wordt daarmee vergroot. Voorbeelden waar het Uitdaagrecht al is toegepast: bewoners maken zelf hun plan voor de verduurzaming van hun wijk of dorp. Of zij nemen het energieloket over van de gemeente.

In de notitie "Uitdaagrecht en de energietransitie" staat praktische informatie en ook concrete voorbeelden van energieinitiatieven die al aan de slag zijn dankzij het Uitdaagrecht.

De notitie is de uitkomst van het "Leeratelier Uitdaagrecht en de energietransitie". Gemeenten, provincies, energieinitiatieven en het Rijk namen deel dat werd georganiseerd door het Kennisnetwerk Uitdaagrecht.
(illustratie: Wageningen duurzaam)

Meer woon-werk mogelijkheden in het dorp. Alle wegen in het dorp worden woonerven. Meer groen rond het dorp en werken aan duurzame energie.

Inwoners van een Zeeuws dorp hebben hun eigen dorpsplan gemaakt: “Sirjansland, een dorp van mogelijkheden in 2040”.
Normaal maakt de gemeente zelf de dorpsvisies, met inspraak van bewoners. In Sirjansland zijn de bewoners zelf aan de slag gegaan dankzij het Uitdaagrecht. “We hebben de concepten van de dorpsvisie steeds huis-aan-huis verspreid en zo input opgehaald voor de dorpsvisie”, aldus bewoner Jacqueline Kok.

De bewoners willen kleinschalige en gevarieerde locaties voor woningbouw, bijvoorbeeld in het oude schoolgebouw. Bij de energietransitie introduceren de bewoners de “zonneladder” voor Sirjansland: eerst daken en gevels volleggen met zonnepanelen en pas daarna kijken naar eventuele zonneparken in het landelijk gebied. De gemeenteraad besluit in de zomer over de toekomstvisie van de bewoners van het dorp.

Sirjansland heeft al eerder gebruik gemaakt van het Uitdaagrecht om de openbare ruimte in het dorp te verbeteren. (foto: PZC)

Het Uitdaagrecht is een kansrijk participatie instrument voor agrariërs, bewoners en natuurorganisaties. Zo kunnen zij zelf vorm geven aan nieuwe ontwikkelingen voor natuur, maar ook bij de transitie van de landbouw.

Dit blijkt uit een inventarisatie met deelnemers van LTO (Land- en Tuinbouworganisatie Nederland), gemeente Duiven, de Noardlike Fryske Wâlden, Plaatselijk Belang Vilsteren, gemeente Westervoort, provincie Friesland, waterschap Fryslân, en de gemeente Tytsjerksteradiel.*

Kansen met het Uitdaagrecht zien de deelnemers in het beheer van watergangen door agrariërs, maar ook het onderhoud van singels is een mogelijkheid. Daarnaast zijn er bewonersinitiatieven kansrijk die zelf invulling geven aan de toekomst van hun dorp: wat willen wij voor een dorp zijn over pakweg 20 jaar?  En hoe vullen wij onze ambitie dan vervolgens zelf in? 

Ook in de veenweidegebieden (Friesland, Noord- en Zuid-Holland, Utrecht) kan het Uitdaagrecht kansen bieden aan agrariërs en bewoners om zelf invulling te geven aan natuur en landschap in combinatie met vormen van landbouw. Zo kunnen agrariërs via het Uitdaagrecht zelf met de gebiedsuitwerkingen voor behoud van het veen aan de slag. Voorwaarde is wel een helder proces voor het aanvragen en beoordelen van een verzoek voor het Uitdaagrecht.  Zoals de agrariërs zeggen: 

"Overheid, maak van het Uitdaagrecht een praktisch en heel toegankelijk instrument. Het moet voor ons makkelijk zijn om na te gaan of wij hiermee aan de slag kunnen. Want wij willen best zelf vorm geven aan het landschap, maar moeten tegelijkertijd ook een bedrijf runnen". 

* De organisatie  was in handen van de Vereniging Noardlike Fryske Wâlden en het Kennisnetwerk Uitdaagrecht, i.o.v. het ministerie van BZK en de VNG. 

Bereidt het Uitdaagrecht uit van 'publieke taken’ naar ‘publieke doelstellingen’: burgers moeten ook kunnen uitdagen als een gemeente taken laat liggen. Dat schrijft filosoof en voormalig “Denker  des Vaderlands” Daan Roovers in een essay.

“Met name als er publieke belangen op het spel staan, zoals CO2-reductie of toegang tot de arbeidsmarkt, zouden gemeenten burgers moeten uitdagen om taken die de gemeente níet uitvoert, vervreemd heeft of te lang laat liggen te challengen. Burgers zouden dan, zowel financieel als beleidsmatig, geholpen kunnen worden in het heroveren van de zeggenschap en de uitvoering van deze functies.”

Als het lokale (en landelijke) bestuur openstaat voor verbreding van de agenda van het uitdaagrecht en andere burgerinitiatieven, dan worden wij in de toekomst weer actieve burgers in de stad(staat) in de oorspronkelijke zin, meent Roovers

Het essay heeft Daan Roovers gemaakt op verzoek van Democratie in Actie. Lees verder.

De aanleg van het nieuwe Baklandpark in Harlingen is vrijwel voltooid. De plannen voor het nieuwe park zijn gemaakt door  het bewonersinitiatief Balklandpark, waarbij het uitdaagrecht is ingezet. “Het noordelijk deel van het Balklandpark is nu omgevormd naar een waar biodiversum. Met nadruk op natuur, rust, bewustzijn en educatie. We geven invulling aan biodiversiteit met o.a. een voedselbos, tiny forest, vogelparadijs, insectenvilla’s en houtwallen.”
Lian Fopma is initiatiefnemer van de  uitdaging om het Balklandpark in Harlingen anders in te richten. Zij benaderde het Kennisnetwerk om ondersteuning. Vervolgens heeft zij haar uitdaging ingediend bij de gemeente en steun gekregen van meer dan 250 inwoners.
De bewoners hebben zelf het ontwerp gemaakt en de participatie georganiseerd. Daarvoor heeft de bewonerswerkgroep zelf een aantal deskundigen gezocht en bereid gevonden om met hen samen te werken.

In 2024 maken de gemeente Harlingen en het bewonersinitiatief afspraken over de samenwerking bij het beheer van het park. Het Kennisnetwerk ondersteunt alle betrokkenen hierbij.